wtorek, 19 lutego 2013

Księstwo świdnicko-jaworskie

1. Powstanie księstwa świdnicko - jaworskiego


W 1274 r. książę legnicki Bolesław II Rogatka wydzielił swojemu najstarszemu synowi Henrykowi V Grubemu samodzielną dzielnicę ze stolicą w Jaworze. Nowo powstałe księstwo jaworskie obejmowało jeszcze Bolków, Kamienną Górę, Lubawkę, Lwówek Śląski i Świerzawę. 

Księstwo jaworskie pod rządami Henryka V Grubego (Brzuchatego) w latach ok. 1274-1277.



Herb Księstwa Jaworskiego w latach ok 1274-1742



W 1277 r. Bolesław II Rogatka za pośrednictwem wynajętych ludzi, porwał swojego bratanka księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego. Uwięził go na zamku we Wleniu i zażądał przekazanie mu części dzielnicy wrocławskiej, należnej po zmarłym bracie, arcybiskupie Władysławie salzburskim. Przeciwko Bolesławowi II Rogatce i Henrykowi V Grubemu zawiązała się koalicja książąt, w skład której weszli książęta głogowscy: Henryk III (I), Konrad II Garbaty i Przemko oraz władca Wielkopolski Przemysł II. Wrogie wojska książąt spotkały się 23 IV 1277 r. pod Stolcem koło Ząbkowic Śląskich. Koalicja książąt głogowsko – wielkopolskich została pokonana przez Henryka V Grubego. Interwencja króla czeskiego Przemysła Ottokara II przyniosła Henrykowi IV Prawemu wolność, ale za cenę ustępstw terytorialnych wobec stryja i brata stryjecznego. Na mocy układu zawartego w dn. 15 VII 1277 r. książę wrocławski przekazał Bolesławowi II Rogatce Środę Śląską, a Henrykowi V Grubemu okręg strzegomski z miastem Strzegom. 



Księstwo Jaworskie w latach 1277-1281 i 1286-1289




W dn. 26 XII 1278 r. zmarł Bolesław II Rogatka, a Henryk V Gruby objął rządy w księstwie legnickim, a dzielnicę jaworską przekazał młodszym braciom Bolkowi I Surowemu i Bernardowi Zwinnemu. 
Kilka lat później bo koło 1280/1281 r. księstwo jaworskie uległo podziałowi: Bolko I Surowy obejmuje Jawor a Bernard Zwinny ziemię lwówecką. 

Księstwo jaworskie i księstwo lwóweckie w latach 1281-1286


W kwietniu 1279 r. Bolko I w Szpandawie zaręczył się z Beatrycze, córką Ottona V Długiego margrabiego brandenburskiego i regenta królestwa czeskiego za małoletniości Wacława II. W 1280 r. Henryk V Gruby, Bolko I Surowy i Bernard Zwinny posiłkowali Ottona V Długiego w wyprawie na Henryka IV Prawego, który rościł sobie prawo do opieki nad małoletnim Wacławem II. Książę wrocławski po odparciu najazdu w odwecie spustoszył księstwo jaworskie. W 1286 r. bezpotomnie umiera Bernard Zwinny, a dzielnica lwówecka wraca do księstwa jaworskiego. Bolko I Surowy widząc coraz silniejszą pozycję Henryka IV Prawego na Śląsku zbliżył się do Wacława II czeskiego. Zawarto sojusz jaworsko-czeski. W 1289 r. Bolko I Surowy przejmuje od Wacława II Chełmsko Śląskie.

Księstwo Jaworskie w latach 1289-1290
           

Kolejne zawirowania polityczne na Śląsku, a co za tym idzie zmiany terytorialne nastąpiły po śmierci Henryka IV Prawego w 1290 r. Książę ten zmarł bezpotomnie, a zgodnie z testamentem księstwo wrocławskie miał przejąć książę głogowski Henryk III, lecz patrycjat wrocławski przekazał władzę łagodnemu księciu legnickiemu Henrykowi V Grubemu, który propozycję przyjął. Był jednak zbyt słaby, aby przeciwstawić się Henrykowi III głogowskiemu, dlatego też zaczął zabiegać o pomoc brata Bolka I Surowego. Uzyskał ją, ale dopiero po przekazaniu na przełomie lata – jesieni 1290 r. księciu jaworskiemu południowych terenów księstwa wrocławskiego ze Świdnicą, Ząbkowicami, Strzelinem, Ziębicami i Dzierżoniowem.



Księstwo świdnicko-jaworskie pod rządami Bolka I Surowego w latach 1290-1296


 Herb księstwa świdnicko-jaworskiego (i księstwa świdnickiego)

W ten sposób uformowało się silne księstwo świdnicko-jaworskie, powiększone jeszcze w późniejszych latach. W  latach 1288-91 warownię w Książu odnowił i rozbudował Bolko I Surowy. Niedługo potem Bolko I przeprowadził swój dwór z Lwówka do Książa i odtąd aż do roku 1392 zamek ten pełnił funkcję centralnego, obok Świdnicy, ośrodka władzy książęcej. Władcy księstwa świdnicko-jaworskiego używali tytułu pana na  Książęcej Górze (Fürstenbergu czyli obecnie Książ).

  Widok obecny zamku Książ (Książęca Góra/Fürstenberg/Fürstenstein) - siedziba książąt świdnicko-jaworskich z rodu Piastów.


2. Wzrost znaczenia księstwa świdnicko - jaworskiego



Coraz silniejsza pozycja Czech oraz jej ekspansywna polityka względem pogrążonej w rozbiciu dzielnicowym Polski spowodowała zmianę polityki księcia Bolka I Surowego względem Wacława II czeskiego. Książę broniąc swojej niezależności rozpoczął budowę zamków na południowych i zachodnich granicach księstwa świdnicko-jaworskiego. W 1295 r. wojska czeskie, mając poparcie króla niemieckiego Adolfa I z Nassau, wkroczyły na ziemie księstwa. Król czeski w ten sposób próbował upomnieć się o spadek po księciu wrocławskim Henryku IV Prawym zmarłym w 1290 r. Jednak wojska czeskie zostały powstrzymane przez wojska jaworskie pod Kamienną Górą. Bolko I Surowy i Henryk V Gruby obawiając się agresywnej polityki Wacława II czeskiego podjęli interwencję dyplomatyczną w Rzymie, której efektem był dokument protekcyjny papieża Bonifacego VIII z dn. 1 II 1296 r. Papież wziął nim pod swoją opiekę księstwo świdnicko-jaworskie i wrocławsko-legnickie. W tym samym roku Bolko I Surowy obejmuje gród w Sobótce z nadania Henryka V Grubego (w zamian za opiekę nad jego małoletnimi synami: Bolesławem III Rozrzutnym, Henrykiem VI Dobrym i Władysławem).

 Księstwo świdnicko-jaworskie po przyłączeniu Sobótki w 1296 r.

Już w 1297 r. Bolko I Surowy zawarł porozumienie z Czechami. Natomiast 22 II 1296 r. zmarł Henryk V Gruby, a Bolko I Surowy objął rządy regencyjne (opiekuńcze) nad jego małoletnimi synami w księstwie wrocławsko-legnickim. Niechętny regencji księcia świdnickiego był Wrocław, który odmówił wpuszczenia władcy do miasta. Ten jednak dokonał wyłomu w murze miejskim i wkroczył do niego z wojskiem. Jeszcze w tym samym roku Bolko I Surowy podjął działania zbrojne przeciw Henrykowi III głogowskiemu i odzyskał Chojnów i Bolesławiec. W 1297 r. na wiecu książąt śląskich w Zwanowicach zawarto porozumienie między walczącymi stronami, potwierdzające zdobycze władcy świdnickiego na księciu głogowskim. Chojnów oddano synom Henryka V Grubego, a Bolesławiec włączono bezpośrednio do księstwa świdnicko-jaworskiego.

Księstwo świdnicko-jaworskie w latach 1296-1312

            Bolko I Surowy jako regent księstwa wrocławsko-legnickiego okazał się dobrym administratorem i gospodarzem, dzięki czemu w Roczniku krzeszowskim został nazwany „corona Silesiae”, czyli "korona całego Śląska". Stworzono system obwarowań broniących posiadłości dziedziczne księcia, jak i księstwa należącego do małoletnich bratanków. W 1300 r. Bolko I Surowy nie uznał koronacji Wacława II czeskiego na króla polski, a w 1301 r. podjął wspólnie z Henrykiem III głogowskim wyprawę zbrojną przeciw Czechom na Odolanów.
            Bolko I Surowy zmarł między 2 a 9 listopada 1301 r. i został pochowany w klasztorze w Krzeszowie, który stał się mauzoleum książąt piastowskich linii świdnicko-jaworskich.


Nagrobek Bolka I Surowego w Krzeszowie. Rekonstrukcja barwna oryginału.

Władca pozostawił po sobie trzech małoletnich synów: Bernarda, Henryka i Bolka. Rządy w ich imieniu objęła wdowa Beatrycze i jej brat Herman III margrabia brandenburski. Regencja w księstwie świdnicko-jaworskim trwała w latach 1301-1307, kiedy to w grudniu 1307 r. władzę przejął najstarszy z braci Bernard.



3. Podział księstwa świdnicko-jaworskiego. Między Polską, Luksemburgami a Wittelsbachami.



Wspólne rządy nad dziedzictwem Bolka I Surowego trwały do 1312 r., kiedy to w Jaworze władzę przejął Henryk I, a Bernard i Bolko II Młodszy wspólnie rządzili w księstwie świdnicko-ziębickim.


Księstwo Bernarda świdnickiego i księstwo Henryka I  jaworskiego


Bolko II Młodszy usamodzielnił się w księstwie ziębickim w 1322 r., chociaż otrzymał je już w 1315 r. W związku z powyższym księstwo świdnicko-jaworskie podzielił się na trzy dzielnice: księstwo jaworskie Henryka I, księstwo świdnickie Bernarda i księstwo ziębickie Bolka II Młodszego.


Księstwo świdnickie Bernarda, Księstwo jaworskie Henryka I i księstwo ziębickie Bolka II Młodszego.
Największym zagrożeniem dla niezależności księstwa świdnickiego i księstwa jaworskiego były w dalszym ciągu Czechy. Bernard świdnicki już w roku 1309/1310 zaaranżował małżeństwo swojej siostry Beatrycze z Ludwikiem IV Bawarskim księciem Dolnej Bawarii. Małżeństwo to związało księcia długoletnim sojuszem z Wittelsbachami, których nawet wsparł w 1322 r. w bitwie pod Mühldorf. Następnie w 1310 r. sam Bernard ożenił się z Kunegundą, córką Władysława I Łokietka księcia Polski. Ten zaś związek związał na stałe księcia z dworem polskim. Natomiast w latach 1324-1326 Bernard wydal dwie swoje córki za książąt głogowskiego i opolskiego. Porozumienia polityczne przypieczętowane związkami małżeńskimi miały na celu przede wszystkim wzmocnić i zachować niezależność księstwa świdnickiego wobec Czech rządzonych przez dynastię Luksemburską. Władca w 1322 r. przejął z rąk Bolesława III Rozrzutnego księcia brzesko-legnickiego Niemczę. Książę Bernard zmarł 6 V 1326 r., a władzę w dzielnicy świdnickiej przejęli jego synowie Bolko II Mały i Henryk II. Bracia sprawowali wspólne rządy i nie dokonali podziału księstwa, aby nie osłabiać swojej pozycji względem agresywnych Czech. Książęta świdniccy oparli się na sojuszu z Wittelsbachami i  królem Polski Władysławem I Łokietkiem. W 1331 r. Bolko II Mały zajął Głogów i Bytom Odrzański i występował tutaj jako opiekun swojej siostry Konstancji, wdowy po Przemku głogowskim. Książę stracił oba grody jeszcze w tym samym roku w czasie wojny polsko-czeskiej. Około roku 1337 przejął od stryja Bolka II Młodszego ziębickiego Dzierżoniów, a od 1338 r. Bolko II Mały znów władał Niemczą. Kolejne powiększenie księstwa świdnickiego nastąpiło w 1343 r. kiedy to odkupił od Mikołaja ziębickiego Sobótkę z okręgiem.


Księstwo świdnickie z podziałem na okręgi tzw. weichbild



Księstwo świdnickie z podziałem na okręgi tzw. weichbild


Księstwo jaworskie, aby móc zachować niezależność od Czech również musiało lawirować między Wittelsbachami, Luksemburgami a Polską. Henryk jaworski idąc za przykładem swojego starszego brata, stał w silnej opozycji do Jana Luksemburskiego. W 1316 r. książę poślubił Agnieszkę córkę Wacława II czeskiego (zm. w 1305 r.). Książę jaworski zajął przy poparciu teściowej Ryksy Elżbiety jej wdowią oprawę Hradec. Z terenu tych ziem Henryk jaworski wspierał opozycję przeciw nowemu królowi Czech Janowi Luksemburskiemu. W 1318 r. zawarł z nim porozumienie, na mocy którego Hradec wrócił w ręce króla czeskiego.
18 VIII 1319 r. zmarł bezpotomnie Waldemar margrabia brandenburski, a książę jaworski wystąpił z roszczeniami do spadku, jako syn Beatrycze brandenburskiej. Jeszcze w tym samym roku opanował wschodnie Łużyce ze Zgorzelcem, a zachodnią część Łużyc zajął król czeski. Teren ten stał się polem rywalizacji między Henrykiem jaworskim a Janem Luksemburskim. Jednak jeszcze w tym samym roku zawarto ugodę między Czechami a księstwem jaworskim i obie strony zachowały dotychczasowe zdobycze na terenie Łużyc. Henryk złożył hołd z Łużyc swojemu szwagrowi królowi niemieckiemu Ludwikowi IV Bawarskiemu z dynastii Wittelsbachów. Celem wzmocnienia swojej pozycji na terenie Łużyc książę 27 VII 1320 r. zawarł przymierz z innym pretendentem do spadku brandenburskiego, Warcisławem IV księciem wołogojskim, który opanował Marchię Wkrzańską i Marchię Nową. Jednak ostatecznie w 1337 r. Henryk I zrzekł się Łużyc na rzecz króla czeskiego, a w zamian otrzymał w dożywotnie władanie ziemię głogowską, ale nie stał się z tego tytułu lennikiem króla Czech, tylko występował jako niezależny władca. W 1346 r. zmarł Henryk I jaworski, a swoje księstwo przekazał bratankowi Bokowi II Małemu.
   
 
Księstwo Jaworskie z podziałem na okręgi tzw. weichbild

poniedziałek, 18 lutego 2013

Budząca się świadomość regionalna na Dolnym Śląsku


Od 1989 r. w warunkach przekształceń ustrojowych nastąpił wyraźny zwrot ku idei regionalizmu na Dolnym Śląsku. Jesteśmy świadkami budzącej się świadomości lokalnej i patriotyzmu lokalnego. Tendencje te potwierdziły uchwały radym Miasta Wrocław 16 października 1999 r. i Sejmiku Województwa Dolnośląskiego z 27 maja 2000 r. Otwarte, wolne od kompleksów nawiązywanie do dziedzictwa minionych pokoleń, bez pomijania niemieckiej tradycji i historii, to efekt zmian politycznych i pokoleniowych na Dolnym Śląsku. Pokolenia Polaków urodzonych i dorastających na Dolnym Śląsku po 1945 r. nie muszą uzasadniać prawa do identyfikacji z regionem dolnośląskim jako swoją ojczyzną. Pozostają u siebie i mimo że nie są potomkami ludności mieszkającej tu do 1945 r, to jednak są spadkobiercami tworzonego przez poprzedników krajobrazu kulturowego.

W ideę przynależności regionalnej udało się tchnąć życie. Mieszkańcy regionu chętnie umieszczają na swych autach nalepki z herbem Dolnego Śląska i deklaracją "Jestem Dolnoślązakiem".

"Jestem Dolnoślązakiem"



Kolejnym przejawem umacniania się świadomości regionalnej jest ustanowienie przez Sejmik Dolnośląski Święta Województwa Dolnośląskiego na dzień 16 października - wspomnienie patronki regionu Świętej Jadwigi Śląskiej.

16 październik - Święto Województwa Dolnośląskiego
   
    

Bardzo ważna dla świadomości regionalnej Dolnego Ślaska  jest popularyzacja historii regionu oraz rozpowszechnienie i utrwalenie w świadomości jej mieszkańców mapy Dolnego Śląska w jego historycznych granicach. W ostatnim czasie odnotowaliśmy budzenie się świadomości regionalnej w północnej części Dolnego Śląska, czyli w tej części regionu, która znajduje się w granicach Województwa Lubuskiego. Mam tutaj na myśli powiaty: żagański, nowosolski, wschowski, krośnieński, zielonogórski, świebodziński i miasto Zielona Góra. Na tym terenie zorganizowano kampanię informacyjną pt. "Dolny Śląsk. Jestem stąd". Ma ona na celu uświadomić mieszkańcom północnego Dolnego Śląska, gdzie tak naprawdę mieszkają i że są Dolnoślązakami.


"Dolny Śląsk. Jestem stąd"




"Iłowa. Dolny Śląsk. Jestem stąd"





"Bytom Odrzański. Dolny Śląsk. Jestem stąd"




"Nowa Sól. Dolny Śląsk. Jestem stąd"




"Przewóz. Dolny Śląsk. Jestem stąd"




"Szprotawa. Dolny Śląsk. Jestem stąd"




"Żagań. Dolny Śląsk. Jestem stąd"




"Zielona Góra. Dolny Śląsk. Jestem stąd"




"Sulechów. Dolny Śląsk. Jestem stąd"




"Brzeg. Dolny Śląsk. Jestem stąd"



"Namysłów. Dolny Śląsk. Jestem stąd"
   


"Kluczbork. Dolny Śląsk. Jestem stąd"

 


"Nysa. Dolny Śląsk. Jestem stąd"
 


"Świebodzin. Dolny Śląsk. Jestem stąd"

   

"Krosno Odrzańskie. Dolny Śląsk. Jestem stąd"


"Byczyna. Dolny Śląsk. Jestem stąd"



"Wołczyn. Dolny Śląsk. Jestem stąd"
 
   
 

niedziela, 10 lutego 2013

Historia herbu Dolnego Śląska


Od początku XIII w., kiedy książęta piastowscy zaczęli używać własnych godeł napieczętnych, można obserwować dużą ich różnorodność, ale także zmienność znaków heraldycznych Piastów. Wynikało to z postępującego rozbicia dzielnicowego Polski i rozrostu rodu Piastowskiego.
Pierwszą pieczęcią, na której widnieje godło władcy śląskiego jest pieczęć Henryka I Brodatego z lat 1203-1234, widnieje na niej postać księcia z tarczą romańską, pośrodku której widnieje półksiężyc rogami zwrócony ku górze, nad prawym rogiem którego widnieje krzyż równoramienny.

Herb osobisty księcia Henryka I Brodatego w latach 1203-1234:



Pieczęć księcia Henryka I Brodatego - postać księcia z tarczą romańską:



Współcześnie znak osobisty księcia Henryka I Brodatego odnajdujemy w herbie powiatu bolesławieckiego i herbie powiatu lubińskiego.

Herb powiatu bolesławieckiego:


Herb powiatu lubińskiego:



Pochodzenie tego godła budzi wiele wątpliwości. Franciszek Piekosiński w swojej książce „Heraldyka polska wieków średnich” uważa, że ma ono swe korzenie w znakach runicznych. Do tej teorii należy podejść bardzo ostrożnie, podkreślając, że Franciszek Piekosiński twierdzi, że cała polska heraldyka czerpie ze znaków runicznych. Hipotezę Franciszka Piekosińskiego odrzuca Sylwiusz Mikucki w dziele Heraldyka Piastów śląskich do schyłku XIV w., w: Historia Śląska od najdawniejszych czasów do r. 1400 , t. 3. Podobną teorię do Franciszka Piekosińskiego o pochodzeniu polskich herbów stawia Norman Davies w książce „Europa”. Uważa on, że polskie herby były wzorowane na sarmackich tamgach, pisze m.in.:
 „(tamgi) są uderzająco podobne do znaków, które w nieco późniejszym okresie pojawiły się w niepowtarzalnym systemie heraldycznym używanym w Polsce”.

Małgorzata Kaganiec, powołując się na opinie Sylwiusza. Mikuckiego uważa, że znak ten jest obcy heraldyce zachodnioeuropejskiej, a „ jego genezy należy szukać raczej w kręgu kultury polskiej”. Nam najbardziej wiarygodna wydaje się teza Heleny Polaczkówny, która uważa, że znak ten został zaczerpnięty przez Henryka Brodatego od dyplomacji papieskiej lub hiszpańskiej. Przeciw tezie Małgorzaty Kaganiec i Sylwiusza Mikuckiego, przemawia fakt, że symbol półksiężyca bynajmniej nie był obcy kulturze zachodnioeuropejskiej. Król Anglii Ryszard I Lwie Serce (pan. 1189-1199) używał emblematu przedstawiającego półksiężyc rogami zwrócony ku górze z umieszczoną na nim sześcioramienną gwiazdą.
Śląsk dzięki swoim bogactwom naturalnym oraz położeniu geograficznemu miał rozwinięte kontakty z Czechami i Niemcami. W czasie rozbicia dzielnicowego w Polsce odgrywał czołową rolę gospodarczą i polityczną. W okresie rozbicia dzielnicowego godłem herbowym Dolnego Śląska (księstwa wrocławskiego) i Górnego Śląska (księstwa raciborsko-opolskiego) stał się orzeł.
            Pierwsze wizerunki orła na ziemiach Dolnego Śląska znamy z pieczęci książęcych. Najstarszą, bo używaną w latach 1224 – 1240, była pieczęć piesza Henryka II Pobożnego. Używał on tej pieczęci jeszcze za życia swojego ojca Henryka I Brodatego (zm. 1238 r.), i nie zmienił jej, gdy odziedziczył księstwo, mimo że w otoku biegł napis: „Pieczęć Henryka, syna księcia Śląska”.  Pieczęć ta przedstawia orła książąt wrocławskich ze zwieńczoną krzyżem przepaską sierpową, biegnącą przez skrzydła i pierś, który z czasem stał się herbem całego Dolnego Śląska.

Herb Henryka II Pobożnego:



Pieczęć Henryka II Pobożnego:


Podobizna nagrobka Henryka II Pobożnego - widoczny czarny orzeł Piastów śląskich:



Orzeł taki do drugiej połowy XIV wieku widnieje na pieczęciach kolejnych książąt wrocławskich: Henryka III Białego i Henryka IV Prawego, a także na pieczęciach książąt legnickich: Bolesława II Rogatki, Henryka V Grubego i Bolesława III Rozrzutnego, książąt głogowskich: Konrada I i Henryka III Głogowczyka, książąt świdnickich, jaworskich i ziębickich: Bolka I Surowego, Bernarda świdnickiego, Henryka I jaworskiego i Bolka II Małego.

Pieczęć Henryka III Białego:




Pieczęć Henryka IV Prawego:


Nagrobek Henryka IV Prawego. Rekonstrukcja polichromii:



Miniatura z tzw. Kodeksu z Manesse ukazuje Henryka IV Prawego jako zwycięzcę turnieju rycerskiego:


Pieczęć piesza i konna Bolesława II Rogatki:


Pieczęć herbowa Henryka V Grubego z lat 1269-1278:

Pieczęć piesza Henryka V Grubego z lat 1280-1286:





 Pieczęć konna Bolesława III Rozrzutnego z  roku 1337:

  Pieczęć piesza Bolesława III Rozrzutnego z  roku 1310:


Grobowiec Bolesława III Rozrzutnego (zm. 21 IV 1352) w klasztorze cystersów w Lubiążu:


Pieczęć piesza Konrada I głogowskiego z 1253 roku:

Pieczęć majestatyczna księcia Henryka III głogowskiego z lat 1306-1309:


Pieczęć piesza księcia Henryka III głogowskiego z lat 1302-1303:



Pieczęć piesza księcia Bolka I Surowego z 1298 roku:


Pieczęć piesza księcia Bernarda świdnickiego z 1309 roku:


Pieczęć piesza księcia Henryka I jaworskiego z lat 1316-1346:


Pieczęć piesza księcia Bolka II Małego z  lat 1365-1368:



            W drugiej połowie XIV wieku większość księstw dolnośląskich używała herbu książąt wrocławskich, w tym niektóre bez krzyża na przepasce sierpowej. Przykładem tego mogą być herby księstw oleśnickiego i brzeskiego.

Herb księstwa oleśnickiego na tarczy księcia Bolesława I oleśnickiego:


Herb księstwa brzeskiego:



W tym czasie kilka księstw wprowadziło własne herby. Księstwo świdnickie miało w srebrnym polu czarno-czerwonego orła z przepaską sierpową, a księstwo ziębickie w złotym polu również przepołowionego orła czerwono-czarnego.

Herb księstwa świdnickiego:



Herb księstwa ziębickiego: